است ، يعنى در علم نافع و عمل صالح كوتاهى كرده و با گرائيدن بسوى جهل و فساد ، اراده آزاد و عمل نافع خود را به مردگان ملحق كرده ، و ديگر زنده به آن زندگى نمىشود مگر اينكه علم حق و عمل حق را دوباره كسب كند ، و اين آن معنايى است كه آيه مورد بحث به آن اشاره نموده و مىفرمايد : « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد استجابت كنيد دعوت خدا و رسول را وقتى شما را دعوت مىكنند به چيزى كه شما را زنده مىكند » . لام در جمله * ( « لِما يُحْيِيكُمْ » ) * به معناى « الى » است ، و اين تعبير در استعمالات عرب زياد است ، و آن چيزى كه رسول مردم را به آن دعوت مىكند دين حق است و دين حق همان اسلام است كه قرآن كريم آن را به پيروى فطرت و پذيرفتن دعوت آن به علم نافع و عمل صالح تفسير كرده است . البته از نظر قرآن كريم براى حيات يك معناى ديگرى است دقيقتر از آن معنايى كه به نظر ساده و سطحى انسان مىرسد ، چون در نظر سطحى ، حيات عبارت است از زندگى دنيوى از روز ولادت تا رسيدن مرگ كه دورانى است توأم با شعور و فعل ارادى كه نظيرش و يا نزديك به آن در حيوانات نيز يافت مىشود ، و ليكن خداى سبحان بطورى كه از آيه « وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » « 1 » برمىآيد غير اين زندگى دنيايى يك زندگى ديگرى براى انسان سراغ مىدهد كه اشتغال به زندگى دنيا كه مشتى اوهام است از آن زندگى كه حقيقت زندگى است باز مىدارد و حال آنكه اشتغال به آن اهم و نتيجه آن نتيجه وجود آدمى و تحقق دادن به اغراض روحى او است ، پس اشتغال به زندگى دنيا حجابى است كه ميان آدمى و رسيدن به حقيقت آن زندگى كه در پيش هست حايل مىشود . و اين همان معنايى است كه خداى تعالى در يكى از آيات خطابيه روز قيامت مىفرمايد : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 2 » . پس معلوم شد : براى انسان زندگى ديگرى شريفتر و گرانمايه تر از زندگى دنيا كه خداوند لهو و لعبش خوانده هست ، و آن زندگى اخروى است كه ، به زودى پرده از رويش برداشته مىشود ، و آن زندگى است كه ديگر مشوب و آميخته با لهو و لعب و لغو و گناه نيست ، و

--> ( 1 ) و نيست اين زندگى دنيا مگر لهو و لعب ، و بدرستى خانه آخرت تنها همان است زندگى اگر مىدانستند . سوره عنكبوت آيه 64 ( 2 ) تو به تحقيق از اين ( صحنه ) غافل بودى ، پس ما پرده ات را پس زديم اينك امروز ديدگانت خيره و تيز است . سوره ق آيه 22